Câu ca dao quen thuộc “Quảng Nam hay cãi…” từ lâu đã được xem như một “sự thật hiển nhiên”, hầu như ai cũng từng nghe qua. Bài nói chuyện hôm nay thử đi tìm lời giải cho câu hỏi: tại sao người Quảng Nam hay cãi? Những lý do đưa ra sau đây có thể còn chủ quan, thiếu sót, rất mong được bổ túc thêm để bức tranh trở nên đầy đủ hơn.

Nhìn chung, có thể tạm chia thành năm nhóm nguyên nhân chính: (1) Nguồn gốc di dân; (2) Tranh đấu trước nghịch cảnh; (3) Tính ham học của người Quảng Nam; (4) Giọng nói đặc trưng; (5) Môi trường hay cãi ngay tại xứ Quảng.

1) Về nguồn gốc di dân

Người Quảng Nam là con cháu của những đợt di dân từ miền Bắc vào lập nghiệp. Có thể tạm chia thành bốn hạng di dân khác nhau đến Quảng Nam:

Những di dân đầu tiên là các chiến binh theo đoàn quân viễn chinh đi mở nước về phương Nam. Không có những đoàn quân viễn chinh ấy thì không có Quảng Nam ngày nay. Những chiến binh mở cõi thường can đảm, liều lĩnh, sẵn sàng chiến đấu và tranh cãi để bảo vệ lẽ phải của mình.

Hạng di dân thứ hai đến Quảng Nam là những người tù tội. Dưới thời Lê Thái Tổ (trị vì 1428–1433), nhà Lê chia tội phạm thành năm loại: xuy, trượng, đồ, lưu, tử. Xuy là đánh roi; trượng là đánh gậy; đồ là làm dịch đinh; lưu là lưu đày; tử là tử hình. Riêng tội lưu có ba hạng: lưu cận châu (châu gần), lưu viễn châu (châu xa) và lưu ngoại châu (châu biên giới).

Từ thời Lê Thái Tổ đến khi Nguyễn Hoàng vào Nam, trong hơn 200 năm, Quảng Nam thuộc loại viễn châu, miền biên giới xa xôi giữa Đại Việt và Chiêm Thành. Những người phạm tội lưu nặng nhất thường bị đày đến vùng đất này.

Hạng di dân thứ ba là những người đào tẩu, trốn tránh vì nhiều lý do, trong đó quan trọng nhất là lý do chính trị, do sự thay đổi và việc trả thù của các triều đại. Khi nhà Trần sụp đổ, nhà Lê lên cầm quyền, con cháu nhà Trần trốn chạy, có gia đình vào tận Quảng Nam. Khi nhà Mạc mất, con cháu nhà Mạc đổi sang nhiều họ, ly tán khắp nơi, nhiều nhánh chạy vào xứ Quảng.

Hạng di dân thứ tư, đông đảo nhất, là những người vì lý do kinh tế. Vì quá nghèo khổ ở vùng đất cũ, đông đảo dân chúng đã đi theo các đợt di dân do chính quyền tổ chức. Sau mỗi lần mở đất, các triều đại đều đưa người đến định cư vùng đất mới, nhất là từ thời Nguyễn Hoàng vào Nam lập nghiệp.

Dù xuất phát từ lý do nào, di dân vẫn có một số đặc tính chung như: mạo hiểm, can đảm, liều lĩnh, quyết liệt, bất khuất, cấp tiến, khẳng khái, bộc trực, thích tự do, công bằng, dân chủ… Không phải tất cả những đặc tính này đều tác động cùng lúc đến con cháu Quảng Nam, nhưng ít nhiều ảnh hưởng khác nhau tùy gia đình, tùy cá nhân. Một vài đặc tính trong số ấy tạo nên kết quả chung là hay tranh đấu và hay cãi để bảo vệ những gì mình đạt được trên hành trình di dân.

Có thể đặt câu hỏi: di dân từ Bắc vào Nam định cư rải rác từ Quảng Nam đến Bình Định, tại sao chỉ có dân Quảng Nam nổi tiếng là hay cãi? Xin lưu ý rằng, trước khi tiến xuống Quảng Ngãi hay Bình Định ngày nay, người di dân từ Bắc vào Nam tập trung lâu dài tại Quảng Nam, có thể suốt hơn 200 năm, từ thời Huyền Trân đến thời Nguyễn Hoàng, rồi mới dần dần tỏa xuống phía Nam. Càng xuống phía Nam, bình nguyên càng rộng, thời tiết càng dễ chịu, con người càng thoải mái hơn. Bên cạnh đó còn nhiều lý do khác nữa.

2) Tranh đấu trước nghịch cảnh

Lý do thứ hai khiến người Quảng Nam hay cãi là phải liên tục va chạm và đối phó với nghịch cảnh, buộc phải tranh đấu để sinh tồn.

Họ phải tranh đấu với cư dân địa phương trước kia là người Chiêm Thành (Chăm), tranh đấu để mưu sinh trên vùng đất mới, nơi thiên nhiên khắc nghiệt, rừng thiêng nước độc, tranh đấu để giành lấy tự do, bình đẳng, dân chủ trên đất mới. Tranh đấu dần trở thành thói quen, và từ đó hình thành tính hay cãi.

Có thể nói, đối với người Quảng Nam, hay cãi chính là một cách tranh đấu bất bạo động để bảo vệ quyền lợi, bảo vệ điều mình tin là lẽ phải, tránh sai lầm và tìm kiếm sự thật.

3) Tính ham học

Di dân vốn thích phiêu lưu, khám phá điều mới lạ, tìm tòi học hỏi, có cái nhìn mới. Thêm vào đó, người Quảng Nam thường nghèo khổ, nên càng ham học để tiến thân bằng con đường thi cử.

Chính tính ham học, cầu tiến, ưa tìm hiểu khiến người Quảng Nam hay đặt câu hỏi, hay tranh luận để hiểu sâu hơn, từ đó sinh ra “hay cãi”. Nhưng đây là kiểu “cãi” nhằm mục đích tìm ra chân lý, chứ không phải cãi cho hơn thua.

4) Giọng nói lớn

Lý do thứ tư là giọng nói. Không hiểu vì sao, nhưng đa số người Quảng Nam có giọng nói lớn, mạnh, sắc, khá chói tai. Chính chất giọng này tạo điều kiện và hỗ trợ cho thói quen hay cãi.

Trong một phòng họp, chỉ cần nghe một giọng Quảng Nam phát biểu là nhận ra ngay. Nhờ giọng mạnh nên người Quảng Nam dễ cãi, thích cãi và dần trở thành hay cãi. Cũng thú vị là: ngay cả những người Quảng Nam nói giọng thấp, nhỏ thì thường lại ít cãi hơn.

5) Môi trường hay cãi

Ban đầu, người Quảng Nam hay cãi với chính người Quảng Nam. Anh em, vợ chồng, bạn bè cãi nhau, tạo thành một môi trường, một không gian sống quen thuộc với tranh luận.

Môi trường hay cãi ấy dần dần mở rộng, trở thành thói quen, nếp sống, thậm chí truyền thống. Điều này thể hiện rõ ở những gia đình mà người Quảng Nam lấy vợ hoặc chồng tỉnh khác. Sống với nhau một thời gian, trong môi trường hay cãi, người bạn đời tuy không phải người Quảng Nam cũng dần trở nên… hay cãi, đôi khi còn cãi hăng hơn cả người gốc Quảng Nam. Vì vậy mới có câu: “Quảng Nam lai bằng hai Quảng Nam thiệt.” Đây chính là sức mạnh của môi trường.

Nếu không có môi trường để cãi, thì người Quảng Nam… cãi với ai?

Kết luận: Hay cãi có thật sự là xấu?

Năm lý do trên đây góp phần hình thành thói quen “người Quảng Nam hay cãi”. Câu nói này đôi khi được dùng như một lời mỉa mai. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: hay cãi không phải lúc nào cũng là tính xấu.

Hay cãi chỉ trở thành xấu khi là kiểu cãi bướng, cãi ngang xương, cãi đâm hơi, cãi lấy được. Uống thuốc bổ mà quá liều còn có hại, huống hồ là “cãi ẩu, cãi quá đà”. Vì thế, người Quảng Nam bị mỉa mai là “hay cãi” cũng phần nào vì có những trường hợp cãi quá mức.

Ngược lại, nếu biết tranh luận đúng cách, không cãi thì khó mà tiến bộ. Hãy thử tưởng tượng một nhóm người, một tổ chức hay cả một xã hội mà không có tiếng tranh luận. Khi đó, không chỉ thiếu sinh khí mà có nguy cơ bị đóng băng, thậm chí là… “chết”.

Nếu bạn yêu mến con người, văn hóa và đặc sản xứ Quảng, hãy ghé thăm ngay gian hàng đặc sản Quảng Nam trên Shopee để ủng hộ những sản phẩm quê hương nhé!

(Thầy dạy môn sử của Gia Nguyễn tại trung học Phan Châu Trinh)