Tác giả: Châu Phước Tiến
1. Âm vang giữa dòng nước dữ
Trong ký ức của những người con sinh ra và lớn lên tại làng Thanh Quýt, âm thanh kinh điển nhất mỗi mùa lụt về không phải là tiếng mưa xối xả, cũng không phải tiếng nước réo mà là ba hồi trống vang lên từ đình làng hay các nhà thờ tộc.
Ngày còn nhỏ, tôi – cũng như bao đứa trẻ khác – cứ đinh ninh rằng đó là hồi còi báo động. Khi nước tràn qua con đê, tràn vô ngõ xóm, tiếng trống vang lên như một lời nhắc nhở: “Nước lên rồi, dọn đồ thôi!”. Nhưng có một điều khiến tôi luôn thắc mắc: Tại sao chỉ đánh trống mà không đánh chiêng? Tại sao trong lúc nước dâng cao, việc cấp bách như vậy, các cụ vẫn bình thản ra đứng trước hiên nhà thờ mà gõ những nhịp trống vang rền?
Phải đợi đến tận trận lụt lịch sử tháng 10 năm 2025 vừa qua, khi bị kẹt lại giữa dòng nước lớn tại nhà thờ họ Trương Công, tôi mới tìm được lời giải đáp cho dấu hỏi treo lơ lửng suốt gần 60 năm cuộc đời.
2. Cuộc hội ngộ với "Cây sử sống" làng Thanh Quýt
Người giải mã bí mật ấy không ai khác chính là cụ Lê Tự Ký, năm nay đã 96 tuổi – người được dân làng kính trọng gọi là "cây sử sống". Giữa không gian tĩnh lặng của ngày giỗ tộc bị bao vây bởi lũ lụt, cụ Ký chậm rãi nhấp chén trà, nhìn ra màn nước trắng xóa và giải thích về phong tục đánh trống khi nước lớn.
Hóa ra, ý nghĩa thực sự của việc đánh trống không chỉ nằm ở mục đích báo hiệu. Cụ Ký bảo:
“Ngày xưa lụt lội, độ ẩm lên cực cao. Trống làm bằng da trâu, nếu để im trong không khí ẩm ướt kéo dài, da sẽ bị 'nín hơi', thấm ẩm rồi trương nở. Nếu không đánh cho trống 'thoát hơi', lớp da ấy sẽ bị mục, bị hở kẽ hoặc tệ hơn là nứt toác, bể trống do áp suất và độ ẩm.”
Đây là một tri thức vật lý dân gian vô cùng sâu sắc. Việc đánh trống khi lũ lên thực chất là một cách bảo trì vũ khí văn hóa của làng. Khi dùi trống tác động vào mặt da, nó tạo ra sự rung động mạnh, đẩy không khí ẩm ra ngoài, làm nóng mặt trống bằng ma sát cơ học, giúp sợi da trâu giữ được độ đàn hồi và ngăn chặn nấm mốc xâm nhập.
3. Sự mất mát và giá trị của lời dạy muộn màng
 |
| Trận lũ tháng 10 năm 2025 |
Trận lũ tháng 10 năm 2025 là một minh chứng buồn cho lời dạy của cụ Ký. Do nhiều nơi không còn duy trì thói quen "đánh cho trống thở" này, hoặc do lớp trẻ không hiểu thấu đáo, làng tôi đã bị hư hỏng tới 5 cái trống của các tộc họ và chi phái. Những mặt da trâu quý giá, có cái đã tồn tại hàng chục năm, nay bị lùng bùng, rách toác vì ngậm nước.
Nhìn những chiếc trống hỏng, tôi chợt nhận ra rằng: Trong văn hóa Việt Nam, chiếc trống không đơn thuần là nhạc cụ. Nó là linh hồn của một tộc họ, là tiếng nói của tổ tiên. Việc đánh trống trong lũ lụt vừa là để bảo vệ tài sản, vừa là cách để "giữ lửa" tinh thần cho dân làng. Khi tiếng trống còn vang lên, nghĩa là làng vẫn còn đó, tộc họ vẫn đang thức tỉnh để đối mặt với thiên tai.
4. Suy ngẫm tuổi lục thập
Ở cái tuổi gần 60, đi qua bao thăng trầm, tôi cứ ngỡ mình đã hiểu hết cái "đạo" của làng quê. Vậy mà, bài học về tiếng trống đêm mưa lũ lại khiến tôi ngỡ ngàng. Tiền nhân ta không làm điều gì thừa thãi. Mỗi phong tục, dù nhỏ nhặt nhất, đều ẩn chứa một lý do khoa học và thực tiễn sâu xa.
Đánh trống là để cứu trống. * Tiếng vang là để giữ hồn. Việc không đánh chiêng mà đánh trống trong lũ lụt còn có một lý do khác: Tiếng chiêng là âm thanh của kim khí, sắc và lạnh, thường dùng trong lễ tế hoặc báo động khẩn cấp mang tính sát khí. Còn tiếng trống là âm thanh của hành Thổ (gỗ) và hành Thủy (da động vật), nó trầm hùng, ấm áp và có sức lan tỏa rộng hơn trong môi trường mưa gió, tạo cảm giác an tâm cho người dân giữa cơn hoạn nạn.
Lời kết
Câu chuyện của cụ Lê Tự Ký đã giúp tôi lấp đầy một khoảng trống ký ức. Hạt mưa lũ tháng 10 năm 2025 có thể lạnh, nhưng tiếng trống từ nhà thờ họ Trương Công và lời giải thích của vị già làng 96 tuổi đã làm ấm lòng một người con xa xứ trở về.
Chúng ta cần kể lại câu chuyện này cho con cháu, để mai này, khi mùa lũ đến, tiếng trống Thanh Quýt vẫn sẽ tiếp tục vang lên – không chỉ để báo nước lớn, mà để hạt da trâu mãi mãi trường tồn với thời gian, và để minh trí của cha ông không bị dòng nước lũ cuốn trôi vào quên lãng.
