Đ ình Phong Lệ Bắc, còn được người dân địa phương gọi là Dinh Ông, hiện tọa lạc tại phường Hòa Thọ Tây, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng, cách Trung tâm Hành chính thành phố khoảng 9 km về phía Tây Nam. Đây là một trong những công trình tín ngưỡng tiêu biểu gắn liền với đời sống văn hóa – tâm linh của cư dân làng Phong Lệ xưa.
Theo các dấu tích còn lưu giữ trong đình, công trình này được xây dựng vào năm Tự Đức thứ 8 (1855). Trên cây xà cò của đình vẫn còn khắc dòng chữ Hán:
嗣 徳 捌 年 歲 次 乙 卯 四 月 吉 日 本 社 仝 造
Tạm dịch: “Ngày tốt tháng tư năm Ất Mão, niên hiệu Tự Đức thứ tám, toàn thể dân trong xã cùng dựng nên.”
Ban đầu, nơi đây vốn là miếu thờ Ông Hổ – một tín ngưỡng dân gian phổ biến của cư dân vùng Trung Bộ. Theo thời gian, miếu được mở rộng và phát triển thành đình làng, trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.
Trải qua hơn một thế kỷ tồn tại, đình đã nhiều lần được trùng tu và tôn tạo, tổng cộng năm lần sửa chữa lớn, trong đó lần trùng tu toàn diện gần nhất diễn ra vào năm 2015. Dù được chỉnh trang, công trình vẫn giữ được gần như nguyên vẹn cấu trúc kiến trúc truyền thống ban đầu.
Kiến trúc đình làng mang đậm phong cách truyền thống
Ngôi đình có kích thước khá gọn nhưng cân đối: chiều dài khoảng 7,96 m, chiều rộng 7,53 m, tường dày 0,2 m.
Bên trong đình được bố trí ba gian thờ chính. Gian giữa thờ thần, hai gian hai bên thờ tiền hiền và hậu hiền – những bậc có công khai phá, dựng làng và phát triển cộng đồng.
Trên gian chính treo bức hoành phi chữ Hán với bốn chữ “Phong đình kế tự” (豐亭繼祀), mang ý nghĩa tiếp nối việc thờ tự và gìn giữ truyền thống tại đình làng Phong Lệ.
Kết cấu kiến trúc của đình sử dụng hệ kèo chuyền bằng gỗ, với bốn hàng cột, mỗi hàng năm cột. Các cột cái cao khoảng 3,5 m, trong khi cột hiên thấp hơn, khoảng 2,15 m. Phần đầu các cấu kiện gỗ được chạm khắc hình rồng, thể hiện tính trang nghiêm và nghệ thuật trang trí đặc trưng của kiến trúc đình làng.
Phía trên mái đình là hình “lưỡng long triều nguyệt”, còn bốn góc mái được trang trí các linh vật long – lân – quy – phụng, biểu tượng quen thuộc của mỹ thuật truyền thống Việt Nam.
Trước sân đình là bình phong cao khoảng 1,65 m, trang trí họa tiết búp sen. Mặt trước bình phong đắp hình long mã, còn mặt sau là hình phụng chầu trời, tạo nên điểm nhấn mỹ thuật đặc sắc cho không gian đình.
Nơi ghi dấu hoạt động cách mạng trong hai cuộc kháng chiến
Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, đình Phong Lệ Bắc còn gắn với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương.
Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, nhờ vị trí nằm xa khu dân cư và được bao quanh bởi cây cối rậm rạp, đình trở thành địa điểm thuận lợi để lực lượng cách mạng tổ chức các cuộc họp bí mật. Nhiều hoạt động tuyên truyền, xây dựng cơ sở cách mạng và kết nạp đảng viên đã diễn ra tại đây.
Đến giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, đình tiếp tục đóng vai trò là điểm liên lạc giữa cán bộ nằm vùng và các cơ sở cách mạng. Trong bối cảnh chính quyền Mỹ – Ngụy triển khai các chiến dịch “tố cộng, diệt cộng”, nơi đây vẫn là địa điểm tổ chức nhiều cuộc họp quan trọng.
Đặc biệt trong khoảng 1969 – 1970, nhiều cuộc họp của lực lượng cách mạng tại Hòa Thọ được tổ chức tại đình, góp phần xây dựng lực lượng và làm bàn đạp cho các hoạt động đấu tranh tại địa phương.
Lễ hội và sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống
Đình Phong Lệ Bắc đến nay vẫn là nơi diễn ra nhiều nghi lễ truyền thống của cộng đồng dân cư. Hàng năm, người dân tổ chức các lễ cúng quan trọng như:
– Mồng 1 tháng Giêng (Âm lịch): Lễ Minh niên – cúng đầu năm.
– 25 tháng Giêng: Lễ vía Bà.
– 16 tháng Ba: Lễ kỳ phước, tưởng nhớ tiền hiền – hậu hiền và cầu bình an cho dân làng.
– 23 tháng Sáu: Lễ vía Cô.
– 25 tháng Chạp: Lễ chạp mả âm linh dành cho những người không nơi thờ tự.
Những nghi lễ này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết, gìn giữ truyền thống văn hóa của làng.
Di tích lịch sử của thành phố Đà Nẵng
Với giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt, đình Phong Lệ Bắc đã được UBND thành phố Đà Nẵng công nhận là Di tích lịch sử cấp thành phố theo Quyết định số 10227/QĐ-UBND ngày 24/12/2007.
Ngày nay, ngôi đình không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là chứng nhân của lịch sử làng Phong Lệ, phản ánh đời sống văn hóa, tín ngưỡng và truyền thống đấu tranh của người dân vùng đất này.
Giữa nhịp sống đô thị hóa nhanh chóng của thành phố Đà Nẵng, đình Phong Lệ Bắc vẫn lặng lẽ tồn tại như một ký ức văn hóa của làng quê xưa, nhắc nhớ về nguồn cội và những giá trị truyền thống cần được gìn giữ cho các thế hệ mai sau.
