1. Khái niệm "Điều hòa" và cái bẫy của chủ nghĩa bình quân
Trong từ điển kinh tế thời bao cấp và hợp tác xã (HTX) nông nghiệp, "Lúa điều hòa" hiện lên như một khái niệm mang tính cứu rỗi. Về mặt lý thuyết, đó là một quỹ dự trữ lương thực nhân đạo, được trích ra từ thành quả lao động chung để hỗ trợ những mảnh đời yếu thế: người già không nơi nương tựa, hộ nghèo đột xuất, hay những gia đình chính sách gặp hoạn nạn. Nó là biểu tượng của tinh thần "lá lành đùm lá rách" được thể chế hóa thành chính sách của Nhà nước và HTX.
Tuy nhiên, khi đi sâu vào bản chất lý luận, "Lúa điều hòa" chính là một sản phẩm điển hình của tư duy quản lý tập trung quan liêu. Trong một hệ thống mà mọi nguồn lực — từ cây kim sợi chỉ đến hạt thóc — đều được quy về một mối quản lý chung, thì quyền được sống của con người vô tình bị đặt vào tay một bộ máy xét duyệt. Sự "điều hòa" ở đây, thay vì dựa trên các chỉ số khách quan và sự công minh, lại dễ dàng bị biến tướng thành sự "cào bằng" về danh nghĩa nhưng lại "đặc quyền" về thực tế.
Bi kịch nằm ở chỗ: Khi sự sinh tồn của một hộ gia đình chỉ phụ thuộc vào 30kg lúa (một con số khiêm tốn đến xót xa), thì cái gọi là "cơ chế điều hòa" thực chất đã trở thành một công cụ quyền lực của những kẻ cầm cân nảy mực ở cấp cơ sở.
2. "Họp xét" – Sân khấu của quyền lực bóng tối và sự tha hóa y đức làng quê
Cơ chế thực thi lúa điều hòa thông qua các "đội sản xuất" chính là nơi phơi bày rõ nhất sự khiếm khuyết của hệ thống. Để có được 30kg lúa ấy, người nông dân phải đi qua một quy trình gọi là "họp xét". Về mặt hình thức, đây là dân chủ trực tiếp. Nhưng về bản chất, đó là một cuộc "đấu tố" ngầm về sự nghèo khổ và lòng tự trọng.
Tại sao một gia đình cách mạng, cha là Đảng viên, mẹ lao động chân chính nhưng bệnh tật, lại bị gạt ra khỏi danh sách ưu tiên suốt hai đêm họp xét? Câu trả lời không nằm ở tiêu chuẩn chính sách, mà nằm ở "quan hệ". Lý luận chính trị đã chỉ ra rằng: Ở đâu có sự phân phối nguồn lực khan hiếm dựa trên cảm tính cá nhân thay vì pháp luật thượng tôn, ở đó nảy sinh tham nhũng và cửa quyền. Trong bối cảnh làng quê ngày ấy, "ban chỉ huy đội" chính là những "ông vua con". Họ nắm trong tay cái quyền định đoạt nồi cơm ngày Tết của hàng chục hộ gia đình. Lòng nhân ái bị thay thế bằng sự nể nang; tiêu chuẩn nghèo đói bị thay thế bằng tiêu chuẩn "thân sơ".
Chuyện lúa điều hòa bỗng chốc trở thành một nghịch lý: Những kẻ có quan hệ tốt với ban chỉ huy, dù có thể không túng quẫn bằng, lại được nhận "suất ân huệ". Còn những gia đình thực sự kiệt quệ nhưng giữ lòng tự trọng, không biết "luồn cúi" hay không nằm trong "cánh tay nối dài" của đội trưởng, thì bị đẩy vào lãng quên. Đó chính là sự mục nổng của bộ máy hành chính cơ sở khi bị tha hóa bởi quyền lợi cục bộ.
3. Cái đói năm 1982: Khi niềm tin bị "bỏ đói"
Năm 1982 là giai đoạn cực thịnh của những khó khăn sau chiến tranh, khi cơ chế bao cấp bắt đầu bộc lộ những rạn nứt không thể hàn gắn. Hình ảnh gia đình chị của tác giả — một gia đình có công với cách mạng — phải chịu cái đói dày vò ngay trong những ngày Tết vì bị gạt khỏi danh sách lúa điều hòa, là một vết sẹo tâm lý không bao giờ lành.
Nỗi đau ở đây không chỉ là cái bụng rỗng, mà là sự phản bội của niềm tin. Một gia đình đã cống hiến cho lý tưởng, tin vào sự ưu việt của chế độ và sự công bằng của tập thể, nhưng cuối cùng lại bị chính cái "tập thể" ấy bỏ rơi vì lý do không thân cận với cấp quản lý trực tiếp.
Đây chính là lỗ hổng của "Lý luận về sự công bằng xã hội" trong thời kỳ cũ: Chúng ta quá chú trọng vào việc phân phối kết quả mà quên mất việc kiểm soát quy trình thực thi. Khi quyền lực phân phối nằm trong tay những cá nhân thiếu trình độ và đạo đức, thì chính sách dù tốt đẹp đến mấy cũng trở thành rào cản ngăn cách người dân với quyền lợi chính đáng của họ. 30kg lúa ngày ấy mang sức nặng của cả một thể diện con người. Việc bị từ chối không chỉ là thiếu gạo, mà là bị xúc phạm về tư cách công dân và tư cách "người nhà cách mạng".
4. Từ "Hoang tưởng" đến bài học về quản trị hiện đại
Nhìn lại quá khứ, tác giả dùng từ "hoành tráng và hoang tưởng" để nói về niềm tin vào lúa điều hòa. Đó là một nhận định chua chát nhưng thực tế. Chúng ta đã từng tin rằng chỉ cần gom hết nguồn lực về một tay Nhà nước hay HTX thì sẽ không ai bị bỏ lại phía sau. Nhưng thực tế chứng minh, nếu không có cơ chế giám sát độc lập, nếu không có sự minh bạch về thông tin, thì sự "điều hòa" chỉ là một mỹ từ che đậy cho sự bất công.
Sự "nhiêu khê" trong việc xét duyệt lúa điều hòa chính là bài học đắt giá về quản lý xã hội:
Thứ nhất: Không thể duy trì sự công bằng nếu chỉ dựa vào lòng tốt hay sự tự giác của cán bộ cấp dưới mà thiếu chế tài kiểm tra.
Thứ hai: Quyền lợi an sinh xã hội phải được pháp điển hóa thành quyền đương nhiên của công dân, thay vì là một món quà "ban phát" từ phía chính quyền hay HTX.
Thứ ba: Mối quan hệ thân hữu (nepotism) là kẻ thù số một của mọi chính sách tiến bộ.
30kg lúa điều hòa của năm 1982 không làm cho ai giàu lên, nhưng việc "xin không cho" đã làm nghèo đi niềm tin của một thế hệ. Nó chứng minh rằng, khi cơ chế vận hành dựa trên sự ban ơn thay vì trách nhiệm, nó sẽ tạo ra một xã hội của những người đi xin và những kẻ cho phép, thay vì một xã hội của những chủ nhân thực sự.
5. Lời kết: Để không còn những "Cái Tết lúa điều hòa"
Câu chuyện về lúa điều hòa tại làng quê ngày ấy là một nốt trầm đau đớn trong bản nhạc lịch sử dân tộc. Nó nhắc nhở chúng ta về một thời kỳ mà sự sinh tồn bị cầm buộc bởi cơ chế. Ngày nay, khi đất nước đã chuyển mình sang kinh tế thị trường, các chính sách an sinh xã hội đã minh bạch hơn, nhưng bóng ma của tư duy "xin - cho" và sự cửa quyền cấp cơ sở đôi khi vẫn còn lẩn khuất đâu đó dưới những hình thức mới.
Nhìn lại ký ức của chị mình, nhìn lại cái đói của năm 1982, chúng ta càng thấm thía giá trị của sự minh bạch và thượng tôn pháp luật. Lúa điều hòa nên được hiểu đúng nghĩa là sự sẻ chia tự nguyện của cộng đồng, chứ không bao giờ nên là một thứ vũ khí quyền lực để ép buộc hay phân biệt đối xử. Hy vọng rằng, những trang viết này không chỉ để khơi lại nỗi đau, mà là để khẳng định một chân lý: Một xã hội thực sự ưu việt là xã hội mà ở đó, người dân không cần phải "thân với ban chỉ huy" mới có được bát cơm ngày Tết, mà họ có được nó bằng chính quyền lợi hợp pháp và phẩm giá của mình.
