1. Người cha nuôi và những khoảng lặng thời cuộc
Trong cuộc đời mỗi người, đôi khi những người ta gặp tình cờ lại là những người có tầm ảnh hưởng sâu sắc nhất đến thế giới quan của ta. Với tôi, người cha nuôi chính là một nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, một pho sử sống đầy thăng trầm. Trước năm 1975, ông là người có học vấn cao, từng đạt trình độ Đệ Nhị và là một sĩ quan cảnh sát áo trắng của chế độ Việt Nam Cộng Hòa.
Ít ai biết rằng, đằng sau bộ cảnh phục ấy là một trái tim hướng về cách mạng. Ông nằm trong đường dây hoạt động nội đô, nhưng một biến cố khiến đường dây bị bại lộ. Để bảo toàn tính mạng và chờ đợi thời cơ, ông đành rời bỏ binh nghiệp, trốn lên vùng núi huyện Giằng (Quảng Nam) ẩn náu cho đến ngày đất nước thống nhất.
Nhưng trớ trêu thay, định mệnh đã bày ra một ván bài nghiệt ngã. Những người đồng đội cùng hoạt động với ông đã ngã xuống trong khói lửa chiến tranh, không còn ai sống sót để làm nhân chứng cho lòng trung kiên của ông. Sự nhầm lẫn không thể giải oan, ông đành lặng lẽ chấp nhận thân phận một người nông dân chân lấm tay bùn cho đến ngày về với tổ tiên. Chính ông là người đã kể cho tôi nghe về câu chuyện của ông Nghè Đào, một câu chuyện về khí phách người trí thức giữa những oan trái cuộc đời.
2. Bi kịch tại xã Thanh Trung và ba câu liễng của ông Nghè Đào
Chuyện xảy ra tại xã Thanh Trung ngày ấy (nay là thôn Hà Tây, xã Điện Hòa, Điện Bàn). Có ông C.Đ.H, một đại diện xã mẫu mực, làm việc vì dân vì nước. Thế nhưng, trong cơn lốc của chiến dịch "giết lầm hơn bỏ sót", ông đã trở thành nạn nhân của những sai lầm thảm khốc. Ông bị sát hại khi lòng còn bao hoài bão chưa thành.
Ngày đưa tang ông, cả tộc họ và xóm làng đều xót thương. Giữa lúc tang gia bối rối, đầy uất nghẹn ấy, ông Nghè Đào – một người học rộng biết nhiều, đỗ đạt cao trong làng – đã dũng cảm chấp bút viết ba câu liễng viếng người quá cố. Ba câu chữ ấy như những nhát dao khắc vào lòng người sống, vừa ai oán, vừa chất vấn thời cuộc:
"Sống thật thà làng xóm yêu thương.
Chết thê thảm vợ con ức tức.
Dưới suối vàng sao nỡ co tay."
Câu cuối "sao nỡ co tay" như một tiếng nấc nghẹn, hỏi trời, hỏi đất và hỏi cả những kẻ đã gây ra oan trái: Tại sao một người hiền lương lại phải nhận một kết cục tàn khốc đến thế? Ông Nghè Đào dùng cái chữ của người học thức để nói lên sự thật mà dân gian không dám nói, dùng khí tiết của một "ông Nghè" để vỗ về hương linh người đã khuất.
Sau khi làm lễ mở cửa mả xong, vì sự thẳng thắn và "cái tội" biết chữ, biết thấu cảm ấy, phía bên kia đã về bắt ông Nghè Đào. Họ đưa ông lên vùng núi huyện Giằng xa xôi. Kể từ đó, tung tích của ông mờ mịt. Có người nói ông bị bắn vì tư tưởng đối kháng, cũng có nguồn tin cho rằng ông qua đời vì cơn sốt rét rừng ngã ngựa nơi sơn cùng thủy tận. Ông Nghè Đào đã ra đi như thế, mang theo cái trí sáng của một nho sĩ vào lòng đất lạnh.
3. Sự học là ánh sáng khai minh
Tôi ghi lại câu chuyện này không chỉ để hoài niệm về một vầng sáng đã tắt, mà để suy ngẫm về giá trị của sự học. Ở bất kỳ thời điểm nào của lịch sử, người có học vẫn luôn giữ được cái "vị" riêng của mình. Bởi sự học chính là quá trình khai sáng trí tuệ, giúp con người ta biết cảm nhận cái hay của thơ văn, cái sâu sắc của lịch sử và cái ẩn ý thâm trầm của những câu đối chữ Nho trên bia đá, đình làng.
Người có học thức nhìn một ngôi mộ cổ không chỉ thấy đá vôi, mà thấy cả một kiếp người; nhìn một câu đối không chỉ thấy nét mực, mà thấy cả một nhân sinh quan. Trí tuệ cho phép họ đứng cao hơn những định kiến tầm thường để thấu hiểu và xót thương cho đồng loại. Ngược lại, những kẻ thiếu sự khai sáng thường dễ bị cuốn vào vòng xoáy của bạo lực và sự vô minh.
4. Nỗi lòng hậu thế
Mỗi năm khi Tết đến xuân về, tôi thường dành thời gian lên thăm viếng và chúc Tết cha nuôi với lòng kính trọng vô biên. Dù sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng, nhưng qua những câu chuyện của cha, qua cách ông am tường về lịch sử tướng tá và công chức cũ, tôi đã bị ảnh hưởng không nhỏ.
Tôi nhận ra rằng, dù ở bên này hay bên kia chiến tuyến, bản chất con người và niềm khát khao dân chủ, công bằng mới là điều quan trọng nhất. Cha tôi, ông Nghè Đào, hay ông C.Đ.H đều là những mảnh ghép của một thời đại đầy vết xước. Họ dạy tôi rằng: Hãy học để biết suy nghĩ độc lập, học để biết đau nỗi đau của người khác và học để giữ gìn sự lương thiện ngay cả khi thế giới xung quanh đang đảo điên.
Câu chuyện về ông Nghè Đào vẫn mãi là một bài học đắt giá về khí tiết của người trí thức. Dù thân xác có thể bị vùi lấp nơi rừng thiêng nước độc, nhưng tư tưởng và những dòng chữ của ông sẽ còn mãi như một lời nhắc nhở cho hậu thế về giá trị của sự thật và ánh sáng của học vấn.
