ÔNG GIÁO LÀNG

ÔNG GIÁO LÀNG
Châu Phước Tiến

Theo lời cha tôi kể lại, anh ba chú bác với tôi là ông Lê Tự Thoan, một người thầy làng đúng nghĩa của hai chữ xưa cũ. Ông nguyên là Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Minh, tham gia cách mạng từ trước năm 1945 – cái thời mà làm cách mạng không phải để ghi tên, càng không phải để mong ân huệ, mà là chấp nhận đi trước một bước, chịu thiệt một đời.
Sau năm 1954, đất nước chia đôi, vận mệnh con người cũng chia đôi theo. Em trai ông tập kết ra Bắc, còn ông thì được cấp trên bố trí vào diện “quần kết” – một tình thế lưng chừng, không đi cũng chẳng ở yên. Thế là ông trở về quê, sinh hoạt tại địa phương, sống lặng lẽ giữa làng xóm, mang theo cả một quãng đời cách mạng gác lại phía sau lưng.
Không ruộng nhiều, không nghề trong tay, ông mở lớp dạy học.
Gọi là lớp học cho phải phép, chứ thực ra chỉ là một gian nhà nhỏ, vài cái bàn gỗ thô kê tạm. Không trống trường, không giờ giấc nghiêm chỉnh, càng không có bảng đen phấn trắng đúng nghĩa. Học trò đến lớp không phải theo tiếng trống, mà theo tay cha mẹ dắt tới, gửi gắm cho ông “kiếm dăm ba chữ”, mong con mình sau này biết đọc, biết viết, khỏi mù chữ giữa đời.
Ông dạy từ lớp vỡ lòng, lớp Một, lớp Hai, lớp Ba – theo cách gọi bây giờ. Nhưng chương trình của ông giản dị đến tận cùng: đọc – viết – thuộc lòng 29 chữ cái. Chỉ vậy thôi. Không văn vẻ, không cao siêu. Với ông, biết chữ là đã có một cây gậy chống lưng khi bước ra đời.
Theo lời các anh chị trong xóm kể lại, ông Thoan dạy học rất nghiêm. Nghiêm đến mức trẻ con nghe tên đã thấy sợ, nhưng lớn lên rồi mới thấy đó là cái sợ cần thiết. Ông dạy đọc, dạy viết mà phải nén từng nét chữ, uốn từng đầu bút. Mỗi con chữ phải tròn vành, rõ nét, không được cẩu thả. Đọc sai thì sửa, viết xấu thì viết lại, không có chuyện qua loa cho xong buổi.
Đòi bài, ông khắt khe. Đứa nào không thuộc, không nhớ thì quỳ trên xơ mít khô, hoặc ăn vài roi mây. Roi mây của ông không phải để trút giận, mà để khắc chữ vào trí nhớ. Thời ấy, người ta dạy con bằng roi, dạy học trò bằng kỷ luật. Không ai oán trách, càng không ai kiện cáo. Vì ai cũng hiểu: không nghiêm thì chữ không vào đầu.
Bởi vậy mà thế hệ anh chị tôi, đến tận bây giờ – khi tóc đã bạc, lưng đã còng – chữ viết vẫn còn ngay ngắn, rõ ràng, có hồn. Mỗi nét chữ là một phần ký ức, một phần công sức của ông giáo làng năm cũ.
Lớp học trò ngày xưa của ông, nay người còn người mất, người sống cũng đã ngoài bảy mươi, tám mươi tuổi. Nhưng lạ thay, ký ức về lớp học vỡ lòng vẫn còn nguyên vẹn. Gian nhà nhỏ, mấy cái bàn gỗ, giọng đọc ê a, tiếng roi quất vào không khí – tất cả như chưa hề trôi đi. Bài học đầu tiên, chữ cái đầu tiên, nhiều người vẫn nhớ không quên, như nhớ tên mình.
Ông Thoan không để lại sách vở, không có bằng khen treo tường, cũng chẳng có tên trong bia đá. Cuộc đời ông lặng lẽ như con đường làng sau cơn mưa, chỉ in dấu chân người đi qua rồi mất hút. Nhưng chính từ lớp học không bảng hiệu ấy, bao đứa trẻ quê đã biết chữ, biết đọc giấy tờ, biết viết thư, biết ký tên mình – để khỏi phải lăn tay suốt đời.
Giờ nghĩ lại, mới thấy ông giáo làng như ông Thoan chính là cái rễ âm thầm nuôi dưỡng cả một vùng quê. Không ồn ào, không phô trương, nhưng thiếu đi thì làng sẽ tối chữ, người sẽ tối đường.
Viết những dòng này, tôi không dám tô vẽ hay nâng tầm. Chỉ xin ghi lại, như một nén hương chữ nghĩa, thắp lên cho một người thầy đã sống trọn vẹn với cái đạo làm thầy của thời xưa: dạy chữ để làm người, dạy nghiêm để thương cho trọn.
Bối cảnh câu chuyện diễn ra tại xóm trên, làng Thanh Quýt, xã Thanh Trường, quận Điện Bàn; nay là khối phố Thanh Quýt 1, phường An Thắng, thành phố Đà Nẵng.