 |
| Xuân Điện Bàn – biểu tượng văn hóa tinh thần mỗi độ Tết đến xuân về. |
Điện Bàn trong tâm thức của bao thế hệ người con xứ Quảng không chỉ là vùng đất của những dòng sông bồi đắp phù sa, mà còn là vùng đất của những vỉa tầng văn hóa sâu dày. Suốt hơn nửa thế kỷ qua, và đặc biệt là giai đoạn 10 năm hoàng kim gần đây – mà đỉnh cao là số Xuân Ất Mùi 2015 – tờ Giai phẩm Xuân Điện Bàn đã trở thành một "đặc sản" tinh thần không thể thiếu. Thế nhưng, cầm trên tay số Xuân năm nay, lòng người mộ điệu không khỏi dâng lên một nỗi niềm trăn trở: Phải chăng khi bộ máy thay đổi, cái "tâm" dành cho văn hóa cũng đang dần bị tinh giản theo biên chế?
Từ một thời vang bóng...
Sở dĩ số Xuân Điện Bàn từng chiếm trọn trái tim bạn đọc là bởi nó được nhào nặn từ những bộ óc đầy trách nhiệm. Ban Biên tập ngày ấy không chỉ là những người làm thủ tục in ấn, họ là những "kiến trúc sư" văn hóa. Họ biết định hướng bài viết, biết "chọn mặt gửi vàng" khi đặt bài cho những nhà văn, nhà báo, những bậc "cây đa cây đề" am tường về xứ Quảng.
Mỗi trang báo Xuân khi ấy là một lát cắt sắc lẹm và tinh tế về lịch sử, về những nhân vật kiệt xuất đã đi vào huyền thoại, hay những địa danh đã trở thành hồn cốt của đất và người. Đọc tờ báo, người ta thấy cả một dòng chảy văn hóa cuồn cuộn, thấy tự hào về gốc gác quê hương. Đó là cái chất "đáng đồng tiền bát gạo" mà bất cứ người con xa quê nào cũng muốn tìm bằng được để nhâm nhi bên tách trà đầu năm.
Đến sự hụt hẫng mang tên "Giai phẩm chuyển giao"
Năm nay, sau những biến động về tổ chức, khi cấp huyện, thị xã không còn, các trung tâm văn hóa giải thể, Ban Biên tập cũ tan rã, trọng trách "giữ lửa" được đặt lên vai cấp phường. Phường Điện Bàn – nơi được coi là cái nôi, là trái tim của cả vùng đất – dù muốn hay không cũng phải gánh vác sứ mệnh duy trì tờ báo Xuân.
Nhưng hỡi ôi, làm văn hóa không giống như cuốc đất hay chẻ tre. Những cán bộ phụ trách văn hóa - xã hội vốn đã ngập đầu trong những thủ tục hành chính, nay phải "chấp bút" làm báo trong cảnh "vắt chân lên cổ" cho kịp giờ chốt. Kết quả là một bộ "xác" được dựng lên, nhưng cái "hồn" thì lạc lõng. Là một người làm báo lâu năm, tôi thấu cảm được cái áp lực của những người "tay ngang" đi làm báo Xuân. Cách nhanh nhất để có bài là "bản cũ soạn lại" hoặc soạn sẵn diễn văn cho lãnh đạo đứng tên. Rồi lượm lặt vài tấm ảnh vô hồn, sắp xếp sơ sài cho kịp nhà in. Có người tặc lưỡi: "Tết nhất ai rảnh mà đọc báo giấy, làm cho có phong trào là được rồi!".
Đó là một sai lầm chết người! Suy nghĩ ấy không chỉ là sự hời hợt với công việc, mà còn là sự coi thường bạn đọc, coi thường di sản văn hóa mà các thế hệ đi trước đã dày công gây dựng. Đọc 5 trang đầu của số Xuân năm nay, tôi cảm thấy chao lòng. Cách viết khô cứng, bố cục lỏng lẻo, ma-két rời rạc... nó giống như một bản báo cáo thành tích được tô vẽ vội vàng hơn là một tác phẩm văn hóa đón xuân.
Đừng để văn hóa trở thành "đứa con ghẻ" của hành chính
Chúng ta thường nói nhiều về việc bảo tồn giá trị truyền thống, về việc lấy văn hóa làm động lực phát triển. Nhưng nếu nhìn vào cách đầu tư cho số Xuân năm nay, rõ ràng lời nói và hành động còn một khoảng cách quá xa. Văn hóa cần sự tĩnh tại, cần chiều sâu và cần cả sự trân trọng. Không thể dùng tư duy "làm cho xong" để áp vào một sản phẩm trí tuệ.
Năm sau là năm Đinh Mùi (2027) – một năm có ý nghĩa đặc biệt gợi nhớ về những mùa xuân huy hoàng cũ. Để không lặp lại vết xe đổ của sự sơ sài, tôi mạnh dạn đề xuất:
Chỉ đạo và đầu tư sớm: Lãnh đạo phường cần nhìn nhận tờ báo Xuân như một "dự án văn hóa trọng điểm", không phải là một nhiệm vụ phụ. Phải có kế hoạch ngay từ giữa năm, không để nước đến chân mới nhảy.
Khôi phục "hội đồng tinh hoa": Dù bộ máy thay đổi, nhưng những trí thức, nhà báo, nhà nghiên cứu tâm huyết với Điện Bàn vẫn còn đó. Hãy mời họ cố vấn, hãy kết nối lại những "cây đa cây đề" để họ tiếp sức cho đội ngũ cán bộ trẻ.
Chăm chút từ những chi tiết nhỏ: Một tấm ảnh đẹp, một bố cục trang nhã, một câu chữ súc tích... tất cả tạo nên bộ mặt của vùng đất. Đừng để người dân cầm tờ báo quê hương lên rồi lại thở dài đặt xuống.
Lời kết
Người Điện Bàn vốn tự trọng và tinh tế. Một tờ báo Xuân không chỉ là vài trang giấy in màu, nó là nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, là lời chào của vùng đất với bạn bè bốn phương. Hy vọng rằng, những lời góp ý thẳng thắn này sẽ chạm đến lòng tự trọng của những người có trách nhiệm.
Làm văn hóa, xin đừng cưỡi ngựa xem hoa. Hãy trả lại cho Điện Bàn một mùa Xuân đúng nghĩa trên từng trang báo, để mỗi độ Tết đến xuân về, người ta lại hăm hở đi tìm số Xuân Điện Bàn như tìm lại một phần linh hồn của xứ sở.
C.P.T
