I. Cái Răng – Bản sắc được tạc nên từ lịch sử Chuyến hành trình về miền Tây Nam Bộ, hòa mình vào dòng chảy của chợ nổi Cái Răng, ta mới thấu hiểu thế nào là du lịch dựa trên nền tảng văn hóa bản địa. Cái Răng không đơn thuần là một điểm đến du lịch; đó là một thực thể sống, một bảo tàng ngoài trời lưu giữ nếp sống "thương hồ" đã tồn tại hơn ba thế kỷ.
Lịch sử hình thành của chợ nổi không bắt đầu từ một quyết định hành chính hay một dự án đầu tư nghìn tỷ nào. Nó bắt đầu từ nhu cầu tự thân của người dân khi hệ thống sông ngòi là mạch máu giao thông duy nhất. Những chiếc "cây bẹo" treo lủng lẳng nông sản, những chiếc ghe bầu là mái ấm của nhiều thế hệ, tiếng máy nổ hòa lẫn tiếng rao hàng... tất cả tạo nên một hệ sinh thái tự nhiên. Ở đó, du lịch chỉ là "vị khách" đến sau, dựa vào vẻ đẹp có sẵn để tồn tại một cách bền vững. Cái Răng đẹp vì nó thật, nó sống động và nó có "linh hồn" của 300 năm giao thương.
II. Đà Nẵng và tham vọng "Trên bến dưới thuyền" – Một sự so sánh khập khiễng? Trở về với Đà Nẵng, nhìn vào những dự án du lịch sông nước đang được hoạch định trên sông Hàn, sông Vĩnh Điện, sông Cổ Cò, ta không khỏi băn khoăn. Một câu hỏi lớn đặt ra: Liệu chúng ta có đang cố gắng "mặc một chiếc áo quá khổ" hoặc sao chép một cách máy móc mô hình của phương Nam?
Phải thẳng thắn thừa nhận rằng: Đà Nẵng không có văn hóa chợ nổi. Sông Hàn hay sông Vĩnh Điện từ xưa đến nay chủ yếu đóng vai trò là dòng chảy giao thông hoặc vận chuyển vật liệu xây dựng (cát, sạn). Hình bóng những chiếc ghe bầu đầy ắp trái cây, những gia đình sinh sống trên sông nước là điều hoàn toàn xa lạ với tâm thế và tập quán của người dân xứ Quảng.
Việc định hướng tạo ra một "Chợ nổi" hay cảnh "Trên bến dưới thuyền" tại những ngã ba sông như Đồng Nò, Khuê Đông hay Tứ Câu nghe qua thì có vẻ hấp dẫn trên phối cảnh 3D, nhưng lại thiếu đi nền tảng cốt lõi: Con người và Tập quán. Ai sẽ là người bán? Ở Cái Răng, người dân bán vì đó là nghề nghiệp cha truyền con nối. Ở Đà Nẵng, nếu kêu gọi tư nhân hay tiểu thương xuống ghe, liệu họ có chấp nhận rời bỏ mặt phố thuận tiện để xuống dòng sông nắng cháy? Ghe thuyền ở đâu? Hệ thống ghe thuyền tại Đà Nẵng hiện nay chủ yếu là tàu du lịch hiện đại hoặc thuyền đánh cá ven bờ, không có sự đa dạng và tính kết nối thương mại đặc trưng như vùng đồng bằng sông Cửu Long.
III. Bài toán kinh tế: Lãng phí là một loại "tội ác" với ngân sách Một dự án du lịch không thể thành công chỉ bằng cách "đổ tiền" xuống lòng sông. Theo phản ánh của tác giả Châu Phước Tiến, hàng trăm tỷ đồng dự kiến rót vào các dự án sông nước này cần phải được đánh giá lại một cách khắt khe về tính khả thi.
Trong kinh tế học, hiệu quả đầu tư phải đi đôi với sự phù hợp về hạ tầng xã hội. Việc cố gắng tạo ra một "chợ nổi nhân tạo" sẽ dẫn đến những hệ lụy nhãn tiền:
Cảnh quan gượng ép: Những chiếc ghe được trưng bày chỉ để phục vụ du khách mà không có hoạt động mua bán thật sự sẽ sớm trở thành những "mô hình chết".
Môi trường bị đe dọa: Việc nạo vét, thay đổi dòng chảy và rác thải từ hoạt động du lịch không kiểm soát trên các nhánh sông nhỏ như Vĩnh Điện, Cổ Cò sẽ phá vỡ hệ sinh thái tự nhiên vốn có.
Lãng phí nguồn lực: Khi dự án không thu hút được du khách do thiếu tính bản sắc, những hạ tầng bến bãi sẽ sớm hoen gỉ, xuống cấp.
Đúng như quan điểm của tác giả: "Lãng phí nghiêm trọng hơn tham nhũng." Tham nhũng là lấy tiền công làm của riêng, nhưng lãng phí là đem tiền thuế của dân đổ xuống sông xuống biển mà không mang lại giá trị thặng dư nào cho xã hội. Đó là một sự thất thoát âm thầm nhưng tàn phá khủng khiếp nền kinh tế địa phương.
IV. Tìm đâu một hướng đi thực tế? Nếu thực sự muốn phát triển du lịch sông nước phía Nam Đà Nẵng, có lẽ nên nhìn về phía Sông Hoài – Hội An. Tại sao? Vì Hội An từng là thương cảng sầm uất vào thế kỷ 16-17. Nơi đó có "gen" của giao thương, có chiều sâu của văn hóa "trong bến dưới thuyền" thực thụ.
Thay vì sao chép mô hình chợ nổi miền Tây, Đà Nẵng cần tìm ra bản sắc riêng của mình. Sông Hàn nên là dòng sông của ánh sáng, của sự hiện đại và các hoạt động thể thao, giải trí cao cấp. Những nhánh sông như Cổ Cò, Vĩnh Điện nên được phát triển theo hướng sinh thái, bảo tồn cảnh quan làng quê thay vì cố gồng mình lên để trở thành một "Cái Răng thứ hai" đầy khiên cưỡng.
V. Lời kết Nhìn người mà nghĩ đến ta, đó là cái nhìn của một người con tâm huyết với mảnh đất quê hương. Chợ nổi Cái Răng thành công vì nó thuận theo tự nhiên và lịch sử. Dự án sông nước Đà Nẵng muốn thành công, trước hết phải dừng ngay việc "vẽ" ra những giấc mơ không tưởng trên giấy.
Đã đến lúc các nhà hoạch định chính sách cần bước ra khỏi phòng máy lạnh, lắng nghe hơi thở của dòng sông và nhịp sống của người dân địa phương. Đừng để những dự án nghìn tỷ trở thành những bài học đắt giá về sự lãng phí. Du lịch bền vững phải bắt đầu từ lòng tôn trọng sự thật lịch sử và tính thực tiễn của đời sống, chứ không phải từ sự "a dua" theo những mô hình hào nhoáng nhưng rỗng tuếch.
