I. Cánh cửa thời gian bên dòng sông lầy lội Nghề báo, cái nghiệp cầm bút đã đưa chân tôi qua biết bao nẻo đường đất nước, nhưng có lẽ những chuyến đi về vùng ngoại ô trong những ngày đầu vào nghề luôn để lại trong lòng những vệt ký ức đậm sâu nhất. Năm 1993, trong một buổi sáng mùa đông xứ Quảng mưa phùn gió bấc, tôi lên đường đến Yến Nê (xã Hòa Tiến, huyện Hòa Vang) theo một lá đơn phản ánh về những khúc mắc tại Hợp tác xã dệt chiếu địa phương.
Hồi ấy, đường về Hòa Tiến chưa có nhựa phẳng lì như bây giờ. Chiếc xe đạp cọc cạch của gã phóng viên trẻ là tôi cứ thế gồng mình qua những đoạn đường lầy lội, bùn bắn tím ống quần. Trong cái lạnh se sắt của miền Trung, làng Yến Nê hiện ra giữa vùng chiêm trũng, thấp thoáng những ruộng cói xanh rì trong sương sớm. Cái tên "Yến Nê" nghe sao mà thanh tao, nhưng thực tế lúc bấy giờ lại là một vùng đất đầy gian khó, nơi người dân đang gồng gánh giữ lấy một cái nghề "ăn cơm đứng" từ bao đời.
II. Chuyện của người giữ lửa dưới mái nhà HTX Cuộc gặp gỡ giữa tôi và ông Ngô Song – Chủ nhiệm HTX dệt chiếu năm ấy – không bắt đầu bằng những con số khô khan về tài chính hay những chất vấn sắc lẹm của một cuộc điều tra. Nó bắt đầu bằng hơi ấm của ấm trà xanh và những lời tâm tình rút ruột của một người con ưu tư với làng nghề.
Hóa ra, lá đơn phản ánh của bà con xã viên chỉ là những mâu thuẫn lặt vặt mang tính "tình làng nghĩa xóm", những va chạm nhỏ nhặt trong đời sống thường nhật. Nhưng đằng sau đó, điều mà ông Ngô Song trăn trở nhất chính là sinh kế của hàng trăm hộ dân đang trụ lại với khung dệt.
Dệt chiếu – cái nghề mà ông bà ta gọi là "nghề ăn cơm đứng". Vì sao ư? Vì người thợ phải đứng suốt ngày bên khung dệt, tay đưa thoi, chân đạp bàn, mồ hôi rơi trên từng sợi cói. Đó là nghề của sự nhẫn nại, của những người mẹ, người con dâu dẻo dai như sợi lác, bền bỉ như tình quê. Ông Song kể về những thăng trầm của làng nghề, về chủ trương của địa phương đang cố gắng khôi phục, bảo tồn nét văn hóa truyền thống này giữa lúc cơ chế thị trường đang bắt đầu len lỏi vào từng ngõ ngách của làng quê.
III. Bước chân thoát ly và nỗi niềm người ở lại Nhìn vào đôi bàn tay chai sần của những người thợ dệt năm ấy, tôi chợt thấy một quy luật nghiệt ngã của thời gian. Yến Nê vốn là vùng trũng, thiên nhiên chỉ ưu ái cho cây lác, cây cói sinh sôi, nên cha ông mới chọn nghề dệt chiếu làm kế sinh nhai. Thế nhưng, đời người không chỉ có chiếu nằm.
Những người con của Yến Nê, khi được học hành đỗ đạt, phần lớn đều chọn cách thoát ly. Họ vươn ra phố thị Đà Nẵng, vào Sài Gòn hay phương Nam đầy nắng gió để tìm kiếm cơ hội mới. Làng nghề dẫu được bảo tồn bằng tâm huyết của những người như ông Ngô Song, nhưng sức hút của sự hiện đại hóa là điều không thể cưỡng lại. Nghề truyền thống có thể là niềm tự hào, nhưng đôi khi nó cũng là cái bóng quá lớn khiến vùng đất này chậm nhịp so với sự năng động bên ngoài cửa ngõ.
IV. Tầm nhìn cho một vùng đất cửa ngõ Ngồi bên ông chủ nhiệm HTX, nhìn ra những cánh đồng trũng, trong đầu tôi khi ấy đã gợn lên những suy nghĩ khác biệt. Yến Nê không chỉ là một làng nghề; nơi đây chính là "cửa ngõ" huyết mạch của thành phố Đà Nẵng.
Tôi tự hỏi, thay vì chỉ dồn sức vào việc khôi phục một làng nghề "ăn cơm đứng" đầy nhọc nhằn, tại sao không tận dụng vị thế địa lý để chuyển đổi cơ cấu kinh tế? Với lợi thế đất đai và nguồn nước, Yến Nê hoàn toàn có thể trở thành một vành đai xanh cung ứng cây cảnh, bonsai hay hoa màu cao cấp cho nhu cầu ngày càng tăng của đô thị. Quy hoạch để phát triển thương mại dịch vụ, biến vùng đất "nê" (bùn) thành một vùng "yến" (chim quý) đậu, chính là cách để người dân thoát khỏi cái nghèo bám theo từng sợi cói cháy nắng.
Đó là một tầm nhìn về một sự phát triển bền vững hơn: bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên sự lạc hậu, mà là đưa cái tinh túy của quá khứ vào nhịp sống hiện đại một cách thông minh.
V. Vĩ thanh: Những mùa chiếu cũ và giấc mơ mới Hơn 30 năm đã trôi qua kể từ chuyến đi bằng xe đạp mùa đông năm ấy. Yến Nê giờ đây chắc hẳn đã khác xưa rất nhiều. Những con đường lầy lội đã được nhựa hóa, và có lẽ những ruộng cói năm xưa giờ đã nhường chỗ cho những công trình mới, những vườn cây cảnh khoe sắc.
Nhưng trong tâm khảm của một người làm báo, tôi vẫn nhớ như in mùi ngai ngái của sợi cói mới dệt, nhớ ánh mắt đầy hy vọng nhưng cũng đầy ưu tư của chú Ngô Song. Chuyến công tác năm 1993 ấy không cho tôi một vụ án tham nhũng chấn động, nhưng đã cho tôi một bài học quý giá về tầm nhìn phát triển và lòng nhân ái trong xử thế ở làng quê.
Tên đất, tên người luôn gắn liền với vận mệnh. Yến Nê – cái tên đẹp như một lời hứa của tiền nhân – sẽ luôn là một phần ký ức không thể tách rời trong cuộc đời cầm bút của tôi, nhắc nhở tôi rằng: Mỗi lần đặt bút viết về một vùng đất, hãy nhìn vào sâu thẳm mạch nguồn lịch sử để thấy được khát vọng vươn lên của con người nơi đó
