Đêm đã về khuya.

Những ngày áp lập đông Ất Tỵ, nắng nhạt như tơ vương, mưa Phùng lất phất, gió bấc se sắt thổi qua từng mái nhà cũ. Làng quê tôi, giờ đã lọt thỏm trong lòng đô thị Đà Nẵng, chìm sâu trong một màn đêm vắng vẻ đến nao lòng. Phố xá ồn ào ban ngày đã ngủ yên, chỉ còn tiếng gió lùa qua những hàng tre hiếm hoi sót lại, tiếng chó sủa xa xăm, và tiếng ký ức gõ nhịp trong tôi – chậm, đều, day dứt.

Ký ức tuổi thơ bỗng trở mình thức dậy.

Rõ nhất, đậm nhất, là ký ức về ngày đám giỗ ông ngoại.

Ngày ấy, mẹ tôi dắt anh em chúng tôi về quê ngoại từ rất sớm. Con đường làng nhỏ và hẹp, ngoằn ngoèo như một sợi chỉ nối hai miền ký ức. Muốn về tới nhà ngoại, phải băng qua một nghĩa địa hoang vắng. Nghĩa địa ngày ấy không hàng rào, không đèn điện, chỉ có những nấm mồ cũ kỹ, cỏ mọc lúp xúp, bia mộ nghiêng ngả theo năm tháng. Trẻ con chúng tôi vừa đi vừa nép sát vào mẹ, nắm chặt vạt áo nâu đã sờn. Gió thổi qua nghĩa địa nghe lạnh, không phải cái lạnh của thời tiết, mà là cái lạnh của sự im lặng, của ranh giới âm – dương mà người lớn vẫn dặn phải kính cẩn bước qua.

Qua khỏi nghĩa địa là con đường làng Xóm Rừng.

Những khóm tre vươn lên xanh rì, thân tre đan vào nhau ken dày, lá tre rì rào như tiếng người thì thầm. Chỉ còn chừng ba trăm mét nữa là tới nhà ngoại. Ba trăm mét ngắn ngủi ấy, với tôi khi đó, dài bằng cả một hành trình trở về cội rễ.

Nhà ngoại hiện ra sau hàng cau thẳng tắp. Mái tranh cũ kỹ, lâu năm, sân đất nện rộng, có giếng nước trong veo, có chum nước mưa đặt sát hiên. Buổi sáng ngày giỗ bao giờ cũng có một thứ không khí rất riêng – vừa trang nghiêm, vừa ấm áp. Sau khi mẹ làm lễ thưa chào tổ tiên, anh em chúng tôi tỏa ra sân, chơi đùa với lũ trẻ trong xóm. Tiếng cười con nít vang lên trong trẻo, lẫn với tiếng dao thớt lách cách từ gian bếp.

Gian bếp của ngoại tôi – nơi giữ linh hồn của ngày giỗ – lúc nào cũng đỏ lửa từ tinh mơ.

Khói bếp bay lên, mỏng và nhẹ như sương mai, quẩn quanh trong những khóm tre phía sau nhà. Mùi hành phi, mùi tỏi phi tỏa ra thơm ngát, len lỏi khắp sân, khắp ngõ. Đó không phải là thứ mùi thơm cầu kỳ, càng không phải mùi gia vị công nghiệp. Đó là mùi của nếp sống, của bàn tay người thân, của sự chắt chiu và thành kính.

Trong bếp, các dì, các mợ của tôi tất bật. Không ai là đầu bếp chuyên nghiệp, nhưng ai cũng làm việc bằng cả tấm lòng. Thịt heo được luộc vừa tới, da căng, thịt trắng; gà ta vàng ươm, xé phay khéo léo; cá chiên xèo xèo trong chảo mỡ sôi; nồi canh bốc hơi nghi ngút. Mỗi món ăn đều được nêm nếm cẩn thận, không phải để đãi khách cho sang, mà để dâng lên người đã khuất cho trọn đạo làm con, làm cháu.

Lạ lắm.

Đến bây giờ, tôi vẫn còn nhớ rất rõ mùi hương của ngày giỗ năm ấy. Một thứ mùi không thể gọi tên chính xác, nhưng chỉ cần thoảng qua là lòng người đã mềm ra. Đó là mùi của khói bếp, mùi thức ăn, mùi đất ẩm, mùi tre, mùi mồ hôi của người thân hòa vào nhau, thành một ký ức không bao giờ phai.

Thời gian trôi đi như nước chảy qua cầu.

Những năm gần đây, quê ngoại tôi đã lên phường. Đường làng mở rộng, bê tông hóa. Tre thưa dần, cau ít đi, giếng nước lấp mất. Mẹ tôi và các dì đã lần lượt về với tổ tiên. Các mợ tuổi đã gần chín mươi, lưng còng, tay run, không còn đủ sức đứng bếp. Anh chị bên ngoại cũng có người ra đi. Những người còn lại, phần lớn là công nhân, quay cuồng với cơm áo gạo tiền, ít ai còn đủ thời gian để nấu nướng như xưa.

Ngày giỗ bây giờ, mọi thứ gọn gàng, nhanh chóng.

Chỉ cần một cuộc điện thoại là có dịch vụ nấu ăn lo trọn gói. Bàn ghế, mâm bát, món ăn – tất cả đều đầy đủ, tươm tất. Ăn xong, tính tiền, dọn dẹp. Tiện. Rất tiện. Không thể nói là sai.

Nhưng…

Không còn khói bếp quẩn quanh.
Không còn mùi hành phi thơm đến nao lòng.
Không còn tiếng người thân gọi nhau í ới trong gian bếp chật.
Không còn cảm giác chờ đợi, háo hức, và rung động như thuở trước.

Tôi ngồi trong một ngày giỗ đủ đầy món ăn, mà lòng trống trải lạ thường. Ăn mà không nghe được vị. Nhìn mà không thấy ấm. Có lẽ, cái thiếu không nằm trên mâm, mà nằm trong ký ức – nơi những người đã khuất vẫn còn sống động, nơi bàn tay mẹ, bàn tay dì vẫn còn đỏ lửa.

Đêm khuya. Gió bấc lại thổi.

Và tôi tin, chừng nào còn nhớ được mùi hương ấy,
thì chừng đó, tôi vẫn chưa lạc mất đường về.