Tác giả: Châu Phước Tiến
1. Lời tự tình trước những linh vật bằng gỗ
Tôi bắt đầu bài viết này bằng những câu thơ đầy ám ảnh của Lê Cao Vịnh – người đã nhìn thấy trong thớ gỗ vô tri một linh hồn bất tử, và nhìn thấy trong sự "vô tư" của con người một nỗi niềm tự vấn:
Khỉ và chó sao chúng mày ngoan thế
Ngồi suốt quanh năm canh giữ chùa cầu
Chúng mày là gỗ mà hồn không mục
Tao là người nhưng quá đỗi vô tư...
Những câu thơ ấy không chỉ dành cho du khách, nó dành cho chính những người con đất Quảng như tôi. Nó đánh thức một ký ức sâu thẳm về buổi chiều năm lớp 10, cái tuổi "nhất quỷ nhì ma" của cậu học trò trường Trung học Nguyễn Duy Hiệu.
Ngày ấy, chẳng vì lý do gì to tát, tôi quyết định "cúp học", một mình đạp xe từ Điện Bàn xuống Hội An chỉ với một khát khao duy nhất: Xem cho biết Chùa Cầu, xem hai con khỉ ngồi đó từ bao đời nay để canh giữ điều gì cho phố cổ.
Dưới cái nắng nhạt của buổi chiều Hội An năm ấy, cậu thiếu niên 15 tuổi là tôi đã đứng lặng người trước đôi linh vật gỗ. Tôi không thấy chúng là vật trang trí, mà thấy một sự tĩnh tại đến lạ kỳ. Chúng ngồi đó, mặc cho dòng đời trôi nổi, mặc cho những hưng thịnh và suy tàn của thương cảng Faifo xưa.
2. Lai Viễn Kiều – Dòng chảy lịch sử bốn thế kỷ
Để hiểu vì sao Chùa Cầu trở thành biểu tượng được UNESCO công nhận và là điểm đến toàn cầu, ta phải ngược dòng lịch sử về thế kỷ XVII.
Chùa Cầu (hay còn gọi là Cầu Nhật Bản) được các thương nhân Nhật Bản góp tiền xây dựng vào khoảng đầu thế kỷ XVII. Đây là một công trình độc nhất vô nhị: “Thượng gia hạ kiều” (trên là nhà, dưới là cầu). Kiến trúc này không chỉ để đi lại mà còn là nơi che mưa chắn nắng, nơi giao thoa văn hóa giữa ba dân tộc: Nhật – Hoa – Việt.
Năm 1719, Chúa Nguyễn Phúc Chu khi thăm Hội An, thấy cảnh chùa đẹp, đã ban tặng ba chữ “Lai Viễn Kiều” (nghĩa là Cầu đón những người bạn từ phương xa).
Theo thần thoại Nhật Bản, có một con quái vật tên là Mamazu có đầu ở Ấn Độ, thân ở Việt Nam và đuôi ở Nhật Bản. Mỗi khi nó cựa mình, thảm họa động đất, lũ lụt sẽ xảy ra. Chùa Cầu được xây dựng giống như một “thanh kiếm” báu đâm xuống sống lưng con quái vật, giữ cho đất đai yên bình.
3. Giải mã linh vật Khỉ và Chó: Những kẻ canh giữ thời gian
Tại sao lại là Khỉ và Chó? Có nhiều giả thuyết xoay quanh đôi linh vật này:
Dấu mốc thời gian: Công trình được khởi công năm Thân và hoàn thành năm Tuất, nên tượng khỉ và chó trở thành “nhật ký xây dựng” bằng nghệ thuật.
Tâm linh: Trong văn hóa Nhật Bản, khỉ và chó là linh vật xua đuổi tà ma, thường thấy ở đền Shinto.
Chúng ngồi đó suốt hàng trăm năm, gỗ có thể mòn nhưng “hồn không mục”. Chúng canh giữ không chỉ là cây cầu, mà là sự tử tế và lời thề của cha ông về một vùng đất thái bình.
4. Di sản tâm linh và Tầm vóc thế giới
Chùa Cầu không thờ Phật. Ngôi chùa nhỏ nằm bên hông cầu thờ Bắc Đế Trấn Võ – vị thần trị phong ba, bão lụt và bảo vệ người dân ven biển.
Hội An từng trải qua nhiều trận lũ lịch sử. Nước có thể dâng cao, nhưng Chùa Cầu vẫn đứng đó như điểm tựa tinh thần của người dân.
Năm 1999, UNESCO công nhận Hội An là Di sản Văn hóa Thế giới. Hình ảnh Chùa Cầu bước ra bản đồ du lịch toàn cầu và được in trên tờ tiền 20.000 VNĐ.
5. Suy ngẫm từ chiếc xe đạp cũ đến điểm đến toàn cầu
Nhìn lại chuyến đi “cúp học” năm lớp 10 trên chiếc xe đạp cũ, tôi thấy mình thật may mắn. Sự tò mò của tuổi trẻ đã đưa tôi đến gặp những “người bạn gỗ” sớm hơn.
Thế giới đổ về Hội An để chụp ảnh, check-in. Nhưng có mấy ai dừng lại để nhìn vào đôi mắt của Khỉ và Chó, để nghe tiếng thở của gỗ qua bốn thế kỷ?
Di sản không nằm ở những khối gạch đá, mà nằm ở ký ức của những người như chúng ta.
Lời kết
Chùa Cầu – biểu tượng của sự hòa hợp Việt - Nhật - Hoa, vẫn nằm đó bên dòng sông Hoài. Đôi linh vật Khỉ và Chó vẫn “ngoan” đến nao lòng để canh giữ một Hội An vĩnh cửu.
Cảm ơn bài thơ của Lê Cao Vịnh đã cho tôi một cái nhìn khác về gỗ và người. Dù mai này Hội An có thay đổi ra sao, hình ảnh hai con khỉ, hai con chó ấy vẫn là phần hồn “không mục” trong trái tim của một cậu học trò năm nào.
