Tác giả: Châu Phước Tiến
1. Ngôi chùa đổ nát trong miền nhớ tuổi thơ
Trong ký ức của những đứa trẻ làng Thanh Quýt chúng tôi ngày ấy, chùa làng hiện lên không phải với vẻ nguy nga, lộng lẫy như những ngôi danh lam thắng cảnh, mà là một phế tích trầm mặc sau chiến tranh. Ngôi chùa ấy, dù đổ nát, vẫn là linh hồn, là nơi quy tụ niềm tin của các tộc họ trong làng.
Tôi vẫn nhớ như in hình ảnh chánh điện thâm nghiêm khuất sau hai cây phượng vĩ già nua. Mỗi độ hè về, hoa phượng đỏ rực như thắp lửa trên những mảng tường rêu phong, gạch vỡ. Hằng năm, đại diện các tộc họ lại cùng nhau về đây, người quét dọn, kẻ lợp lại mái hiên dột nát, sửa sang lại những chỗ mục ruỗng. Có hai lần cúng mặn đặc biệt mà tôi không nhớ rõ năm nào, nhưng dư âm của sự ấm áp, gắn kết tình làng nghĩa xóm trong những buổi lễ ấy vẫn còn vương vấn mãi.
Sân chùa ngày ấy không chỉ có hương khói mà còn nồng đượm mùi đất bãi. Người làng tận dụng khoảng sân trống để trồng khoai chói, khoai nần, rồi cả môn, sắn… Những luống khoai, khóm sắn xanh mướt mọc lên giữa những đổ nát của chiến tranh như một biểu tượng của sự sống mãnh liệt, nuôi nấng chúng tôi qua những năm tháng khó khăn.
2. Họa sĩ Hữu Nam và hành trình "Nam tiến" trở về
Hữu Nam là bạn học thân thiết của tôi từ thời trường làng cho đến khi tốt nghiệp THPT. Ngay từ thuở thiếu thời, Nam đã bộc lộ niềm đam mê hội họa cháy bỏng. Trong khi chúng tôi mải mê với những trò chơi con trẻ, Nam đã thường xuyên lặng lẽ vẽ lại vẻ đẹp của làng quê.
Sau bao năm bôn ba "Nam tiến", lập nghiệp và mưu sinh vất vả tại vùng đất Đông Nam Bộ, Hữu Nam đã trở về. Anh về không phải để tìm sự an nhàn, mà để tròn chữ hiếu, chăm sóc người mẹ già đã bước sang tuổi 97. Một buổi chiều rảnh rỗi, Nam lên lại khu đất chùa xưa, lặn lội tìm lại những cảm xúc phong cảnh quê hương vốn đã nằm sâu trong ký ức.
Cái duyên khởi nguồn khi Thầy Hòa thượng Thích Phương Quang (trụ trì chùa Từ Tôn) – người luôn đau đáu phục dựng lại hình bóng xưa của ngôi chùa làng – gặp họa sĩ Hữu Nam thông qua sự giới thiệu của ông Nguyễn Hữu Tân. Giữa người tu hành và người nghệ sĩ đã tìm thấy tiếng nói chung: Họ muốn dùng nghệ thuật để "hồi sinh" những gì đã mất.
3. Năm bức tranh hữu tình và cổng tam quan huyền thoại
Thầy Phương Quang đặt vấn đề về 5 bức tranh vẽ về hình ảnh hai ngôi chùa làng trong quá khứ. Hữu Nam, với tấm lòng của một người con xa quê, đã từ chối mọi thù lao, anh chỉ yêu cầu nhà chùa hỗ trợ vật tư sơn cọ, còn anh xin góp toàn bộ công sức.
Chỉ trong vòng một tuần, 5 bức tranh đã hoàn thành. Đó là những nhát cọ được vẽ bằng cả tâm hồn và nỗi nhớ. Trong số đó, bức tranh về Cổng Tam Quan là bức khiến tôi xúc động nhất. Nó đánh thức trong tôi một miền ký ức sống động đến từng chi tiết.
Tôi nhớ như in, mỗi lần đứng từ ngã ba đầu bờ làng nhìn thẳng về phía chùa, hình ảnh cổng tam quan sừng sững hiện ra. Trên bờ tường ấy, dù đã bị đạn bắn nát nhiều chỗ, nhưng vẫn còn sót lại hai câu thơ đầy khí phách của những người du kích năm xưa:
“Thà ăn rau muống, rau lang
Quyết không theo giặc đốt làng giết dân.”
Hai câu thơ ấy viết bằng chữ quốc ngữ, giản dị mà kiên cường, như một lời thề của làng quê Thanh Quýt trước họng súng kẻ thù. Hình ảnh cái cổng tam quan cổ kính, nơi tuổi thơ chúng tôi từng leo trèo nghịch ngợm, thậm chí còn dắt cả bò lên tầng trên để ăn lá cây mọc dại, hiện về rõ mồn một qua nét vẽ của Nam.
4. Nỗi đau mang tên "Nghị quyết" và sự mất mát của di sản
Sau năm 1983, một giai đoạn lịch sử đầy biến động và đau xót đã ập đến với làng quê tôi. Thực hiện tinh thần của Nghị quyết Đại hội V về việc bài trừ cái gọi là "tàn dư phong kiến", một làn sóng đập phá đình chùa, miếu mạo đã diễn ra.
Số phận của chùa làng Thanh Quýt và chiếc cổng tam quan oai hùng cũng không thoát khỏi "bản án" nghiệt ngã ấy. Chỉ trong một thời gian ngắn, những công trình kiến trúc hàng trăm năm tuổi, chứa đựng linh hồn của bao thế hệ cha ông, đã bị san phẳng. Đó là một "nghị quyết chết người" đối với văn hóa dân tộc, để lại một khoảng trống hoác trong lòng những người con đất Quảng. Chúng tôi đã mất đi ngôi chùa, mất đi cổng tam quan, và mất đi cả những dòng thơ kháng chiến ghi trên tường gạch – những chứng tích sống động của một thời oanh liệt.
5. Kết: Sự phục sinh của ký ức
Hôm nay, ngắm nhìn những bức tranh của họa sĩ Hữu Nam, lòng tôi bồi hồi khó tả. Những bức tranh ấy không chỉ là tác phẩm nghệ thuật, mà là những "mảnh ghép linh hồn" của làng Thanh Quýt. Nam đã dùng hội họa để nối lại sợi dây liên kết giữa quá khứ và hiện tại, giúp thế hệ con cháu sau này biết được rằng, mảnh đất này từng có một ngôi chùa đẹp đến thế, có một cổng tam quan hào hùng đến thế.
Trận lụt tháng 10 năm 2025 vừa qua có thể cuốn trôi nhiều thứ, nhưng nó lại vô tình tạo ra cuộc gặp gỡ định mệnh để những bức tranh này ra đời. Cảm ơn Thầy Phương Quang đã khơi gợi, cảm ơn họa sĩ Hữu Nam đã tận tâm vẽ lại giấc mơ của cả một thế hệ.
Dù chùa làng và cổng tam quan thực thể không còn nữa, nhưng chúng sẽ sống mãi trong 5 bức tranh hữu tình kia. Mỗi khi nhìn vào đó, tôi lại thấy mình như đứa trẻ 10 tuổi năm nào, đang đứng dưới gốc phượng già, ngước nhìn lên cổng tam quan và nhẩm đọc hai câu thơ của cha ông với tất cả lòng tự hào.
