Tác giả : Châu Phước Tiến
1. Nén nhang trầm và cuộc tao ngộ sau 45 năm
Trong không khí u tịch của ngày kỵ cơm ông Đỗ Cảng – người cán bộ kỹ thuật thủy lợi dày dặn kinh nghiệm với huy hiệu 40 năm tuổi Đảng, mùi nhang trầm như một sợi dây vô hình kéo ngược thời gian về những năm tháng cũ. Tại làng Thanh Quýt, giữa những chén rượu nồng, tôi gặp lại ông Đỗ Tuyển.
Bốn mươi lăm năm – gần nửa thế kỷ xa quê, ông Tuyển từ một kế toán trưởng của Hợp tác xã (HTX) 1 xã Điện Thắng, giờ đã là một Việt kiều Canada tóc đã pha sương. Hai anh em ngồi lại, nhìn vào hư không mà như thấy cả một thời vàng son và bệ rạt của mô hình HTX nông nghiệp hiện ra mồn một. Ông Tuyển về lại đúng dịp Xuân Bính Ngọ 2026, khi mà mảnh đất Gò Lực ngày xưa đã mang một gương mặt hoàn toàn khác.
2. Một thời khí thế Gò Lực
Ngược dòng thời gian về cuối năm 1978, sau khi miền Nam giải phóng không lâu, phong trào HTX nông nghiệp bùng lên như một cuộc cách mạng mới. Đảng ủy xã Điện Thắng khi ấy đã dồn toàn lực cho "đứa con cưng" HTX 1. Một bộ khung lãnh đạo "tinh nhuệ" được thiết lập: ông Nguyễn Ngọc Đồng, một người con ưu tú vừa rời ghế Phó Giám đốc Sở Tài chính QN-ĐN về hưu, đã không ngần ngại nhận nhiệm vụ Bí thư Đảng ủy bộ phận HTX; ông Nguyễn Văn Hổ làm Chủ nhiệm và ông Đỗ Như Tuyển giữ tay hòm chìa khóa với chức danh Kế toán trưởng.
Trụ sở HTX đóng tại Gò Lực, trên khu đất của ông xã Ba làng Thanh Quýt. Lúc ấy, tôi mới là cậu bé 10 tuổi, đôi mắt xoe tròn nhìn vào thế giới của người lớn với bao sự lạ lẫm. Tôi nhớ như in cái không khí rộn ràng mỗi sáng khi tiếng kẻng vang lên. Cả làng đổ ra đồng, người cuốc đất, người nhổ mộng, người cấy lúa... Tất cả đều làm tập thể, ăn tập thể. Những buổi họp chấm điểm công nhật kéo dài dưới ánh đèn dầu, tiếng tranh luận về "điểm" và "lúa" tạo nên một nhịp sống hôi hổi, đầy hy vọng về một ngày mai ấm no từ mô hình sản xuất tập trung.
3. Đàn bò đói và những giọt nước mắt trên đồng lạnh
Thế nhưng, "ngày vui ngắn chẳng tày gang". Mô hình quản lý tập trung bắt đầu bộc lộ những lỗ hổng chết người. Tâm lý "cha chung không ai khóc" dần len lỏi vào từng khâu sản xuất. Khi quyền lợi không đi đôi với trách nhiệm, khí thế hừng hực năm nào thay bằng sự uể oải, bệ rạt.
Ký ức ám ảnh nhất đối với tôi và có lẽ cả với ông Tuyển, chính là đàn bò HTX năm 1980. Đó là một đàn bò hơn 10 con, tài sản quý giá nhất của tập thể, được giao cho ông Nguyễn Triêm chăn giữ. Mùa đông năm ấy lạnh buốt, mưa phùn dầm dề. Tôi lúc đó cũng là một đứa trẻ chăn bò cho gia đình, nên hiểu thấu cái khổ của nghề. Đàn bò của ông Triêm vì thiếu ăn, vì bị nhốt tập trung không đủ hơi ấm, nên gầy rộc, trơ xương.
Tôi đã thấy ông Triêm đứng giữa đồng, nhìn đàn bò lung lạc, chạy tán loạn tìm cỏ khô mà bật khóc. Ông khóc cho lũ bò và khóc cho chính cái phận mình bị kẹt giữa cơ chế. Ông than khổ, nhưng tiếng than ấy rơi vào thinh lặng, bởi những người ngồi trong trụ sở cao ráo lúc ấy mấy ai hiểu hết cái nhọc nhằn của người trực tiếp lăn lộn với đất cát, trâu bò. Đàn bò ấy chính là biểu tượng cho sự phá sản của một mô hình hoang tưởng: khi tình yêu thương cá nhân bị triệt tiêu bởi cái danh nghĩa "tập thể" khô khốc
4. Ngã rẽ của người trí thức và cuộc ra đi
Ông Tuyển ngồi đó, nhấp ngụm trà, mắt xa xăm. Là một người học Tú tài trước năm 1975, lại là con liệt sĩ, ông có đủ tri thức để nhận ra những điều bất ổn. Ông kể rằng, lúc đó ông nhìn thấy sự bế tắc của HTX như nhìn thấy một con tàu đang lao vào màn sương mù không lối thoát. Cái sự "hoang tưởng" về một nền kinh tế không quy luật khiến ông ngột ngạt.
Và rồi, ông chọn cách ra đi. Không phải vì không yêu quê hương, mà vì muốn tìm một chân trời nơi giá trị của cá nhân và quy luật thực tế được tôn trọng. Từ những chuyến đi lênh đênh, cuối cùng ông định cư tại Canada. Bốn mươi lăm năm ở xứ người, ông vẫn đau đáu về Gò Lực, về những con số kế toán nằm trên những trang giấy úa màu của HTX 1.
5. Phố thị trên nền cũ: Khi quá khứ hóa thân vào hiện tại
Hôm nay, đứng trên nền cũ của Gò Lực, hai anh em chúng tôi không khỏi bàng hoàng trước sự xoay vần của tạo hóa. Trụ sở HTX uy nghiêm một thời giờ đã biến thành trường THCS Thu Bồn, nơi vang vọng tiếng đọc bài của con trẻ. Trại chăn nuôi nơi đàn bò của ông Triêm từng run rẩy dưới mưa đông giờ là một sân vận động khang trang, rộn rã tiếng hò reo của thanh niên mỗi buổi chiều.
Đặc biệt nhất là khu vực trồng mía – nơi mà ngày xưa tôi thường lén lút rủ bạn đi "bẻ trộm" rồi chạy thục mạng mỗi khi bị bảo vệ rượt đuổi – giờ đây đã biến hóa thần kỳ thành Khu dân cư DHTC hoành tráng. Những dãy nhà phố hiện đại, những con đường thảm nhựa phẳng lì, ánh đèn cao áp sáng rực... Một đô thị hiện đại đã mọc lên ngay trên những luống mía, những vạt sắn của HTX ngày nào.
