Tác giả: Châu Phước Tiến
 |
| Sông Thanh Quýt - Đoạn Qua Thanh Quýt 4 |
1. Dòng sông trong miền ức niệm tuổi thơ
Trong ký ức của mỗi người con sinh ra tại làng Thanh Quýt, dòng sông quê hương không đơn thuần là một thực thể địa lý. Nó là hơi thở, là người bạn tâm giao, là "mẹ hiền" đã nuôi dưỡng tâm hồn ta bằng dòng nước mát lành.
Tôi vẫn nhớ như in những buổi trưa hè nắng cháy, khi tiếng ve kêu râm ran trên những rặng tre, lũ trẻ chúng tôi lại rủ nhau tắm mát trên dòng sông hiền hòa này. Tuổi thơ ấy gắn liền với những buổi chăn bò, cắt cỏ bên triền đê; là những đêm trắng đi thả trúm lươn, cặm câu cần, hay miệt mài với những dây câu đủ loại cá. Dòng sông ấy đã dạy cho chúng tôi bài học về sự nhẫn nại của người đi câu, sự hào sảng của thiên nhiên và cả sự gắn kết máu thịt với đất đai xứ sở.
Mặc dù dòng sông là ranh giới tự nhiên giữa làng Thanh Quýt với Phong Ngũ, hay giữa Thanh Quýt với Thôn Đông, nhưng trong tâm thức bao đời nay, người ta chỉ gọi nó bằng một cái tên duy nhất, đầy kiêu hãnh: Sông Thanh Quýt.
2. Dấu chân Tiền hiền và lịch sử mở cõi
Để hiểu vì sao dòng sông mang tên làng, ta phải ngược dòng thời gian về hơn 500 năm trước. Theo lịch sử, từ khi các bậc Tiền hiền của "Chư thất tộc" (bảy dòng họ lớn: Nguyễn Hữu, Lê Tự, Trương Công, Nguyễn Bá, Nguyễn Văn...) vượt đèo Hải Vân vào phương Nam lập nghiệp, họ đã chọn vùng đất Thanh Quýt làm nơi dừng chân.
Trong quy luật định cư của cha ông, "tên làng phải có trước". Làng Thanh Quýt được hình thành với ý chí xây dựng một cộng đồng thịnh vượng (Thanh là trong xanh, Quýt là sự sum vầy, kết trái). Từ cái tên làng thiêng liêng ấy, các địa danh khác mới dần hình thành theo như: Bến Chùa, Bến Chợ, Bến Đập... Mỗi cái tên đều mang hơi thở của sinh hoạt cộng đồng và niềm tin tâm linh.
Tuy nhiên, điều làm nên sự đặc biệt của sông Thanh Quýt chính là nguồn gốc hình thành của nó. Nó không hoàn toàn là một dòng chảy tự nhiên của tạo hóa, mà là kết quả của một công trình thủy lợi vĩ đại từ bàn tay và khối óc của con người.
3. Sông đào – Minh triết của sự điều tiết và quản trị
Theo lời kể của "cây sử sống" làng Thanh Quýt – cụ Lê Tự Ký (96 tuổi), sông Thanh Quýt thực chất là một chi lưu được đào ra từ sông Yên. Trong hệ thống thủy văn vùng Quảng Nam, sông Yên vốn đã là một con sông đào mang nhiệm vụ chiến lược: Điều tiết lũ cho hai dòng sông lớn là sông Thu Bồn và sông Vu Gia.
Các bậc tiền hiền của làng Thanh Quýt ngày ấy không chỉ giỏi canh tác mà còn có tầm nhìn nhìn xa trông rộng về địa lý và phong thủy. Họ hiểu rằng, để làng quê thịnh vượng, cần một dòng sông dẫn nước vào đồng ruộng nhưng cũng phải có lối thoát khi mùa lũ về.
Vì sao lại lấy tên sông Thanh Quýt dù nó nằm giữa ranh giới các làng?
Câu trả lời nằm ở "chủ quyền đất đai" và công sức của cha ông. Các bậc tiền hiền đã tính toán chi li để dòng sông này được đào hoàn toàn trên phần đất thuộc sở hữu của làng Thanh Quýt.
Bởi vì sông đào trên đất Thanh Quýt, nên quyền đặt tên thuộc về người Thanh Quýt.
Bởi vì mồ hôi, công sức và cả diện tích đất sản xuất của người dân Thanh Quýt đã hy sinh cho dòng chảy này, nên nó phải mang danh xưng của làng.
Đó là một sự khẳng định bản sắc mãnh liệt. Khi các cấp quan lại thời bấy giờ như Tri huyện, Tuần vũ, rồi đến Tổng đốc trình báo lên triều đình Trung ương, họ buộc phải ghi nhận tên gọi "Sông Thanh Quýt" theo đúng cách gọi của người dân địa phương. Triều đình đã chấp thuận và chính thức đưa tên sông vào bản đồ địa giới quốc gia.
4. Niềm tự hào của người con tuổi lục thập
Hôm nay, ở cái tuổi gần 60, khi đứng bên dòng sông xưa, tôi không chỉ nhìn thấy dòng nước chảy xuôi mà còn nhìn thấy dòng chảy của lịch sử. Tôi tự hào vì cha ông mình ngày xưa không chỉ biết "khai sơn phá thạch" mà còn biết dùng trí tuệ để kiến tạo nên một hệ thống thủy văn bền vững cho đời sau.
Sông Thanh Quýt chính là một "đài kỷ niệm" bằng nước, minh chứng cho sự đoàn kết của Chư thất tộc. Nếu không có sự đồng lòng của họ Nguyễn Hữu, họ Lê Tự, họ Trương Công... thì làm sao có thể đào được một con sông dài và rộng đến thế? Nếu không có mái chùa làng thịnh trị, không có bến chợ sầm uất, thì dòng sông đã không trở nên thơ mộng và đi vào lòng người sâu đậm đến vậy.
Dòng sông ấy đã chở nặng phù sa nuôi dưỡng những cánh đồng bắp, đồng lúa; đã chứng kiến biết bao thăng trầm của làng quê qua các cuộc chiến tranh và sự đổi thay của thời đại. Nhưng dù thế giới có xoay vần, cái tên "Sông Thanh Quýt" vẫn đứng đó như một lời khẳng định về nguồn cội và lòng tự tôn dân tộc của người dân xứ Quảng.
Lời kết
Biết về cội nguồn của tên gọi dòng sông, tôi càng thêm yêu quý và trân trọng từng tấc đất, từng giọt nước quê nhà. Câu chuyện về sông đào Thanh Quýt không chỉ là niềm tự hào của riêng tôi, mà là bài học cho các thế hệ con cháu mai sau về ý chí tự lực tự cường và tầm nhìn chiến lược của tổ tiên.
Mùa xuân này, khi đứng bên bến cũ nhìn dòng nước trong xanh lững lờ trôi, lòng tôi bồi hồi xúc động. Cảm ơn những bậc tiền hiền đã để lại cho chúng con một dòng sông không chỉ để tắm mát, để câu cá, mà còn để chúng con tự hào soi bóng mình vào lịch sử hào hùng của làng Thanh Quýt thân yêu.
