Trong tâm thức của mỗi người Việt, cây tre không đơn thuần là một loại thực vật. Nó là nhân chứng của lịch sử, là biểu tượng cho cốt cách kiên cường nhưng khiêm nhường của dân tộc. Thuở nhỏ, chúng ta đọc Thép Mới để hiểu rằng tre là "người bạn thân thiết của nông dân", tre giúp ta giữ làng, giữ nước. Để rồi hôm nay, bước sang thế kỷ 21, khi khoa học kỹ thuật phát triển, cây tre vẫn khẳng định giá trị bền vững khi được xếp vào hàng gỗ nhóm 2, trở thành nguyên liệu quý cho kỷ nghệ lâm sản và mỹ nghệ xuất khẩu.
Thế nhưng, có một thực tế đau lòng: khi giá trị của tre được nâng tầm trên bản đồ kinh tế thì những bàn tay nghệ nhân tạo tác nên chúng lại thưa thớt dần. Những làng nghề vang bóng một thời như Hà Tây, Huỳnh Hương, Nhơn Thọ hay Triêm Tây... giờ đây chỉ còn là những cái tên nằm yên trong ký ức. Làng nghề tre An Thanh (phường An Thắng, Đà Nẵng) cũng không ngoại lệ, đang đứng trước nguy cơ trở thành một "di sản tĩnh" nếu không có những người tâm huyết.
1. Cây tre – Linh hồn của đất nước và ký ức tuổi thơ
Làng An Thanh xưa kia từng là một công xưởng thủ công rộn ràng tiếng đục, tiếng cưa. Hình ảnh những chiếc giường tre, đôi đũa, cái sàng, cái dần bằng tre chiếm đến 90% vật dụng trong mỗi gia đình đã nuôi nấng bao thế hệ. Thời ấy, Hợp tác xã (HTX) Tre Mỹ nghệ An Thanh dưới sự dẫn dắt của ông Nguyễn Văn Rân đã từng là niềm tự hào của địa phương.
Tuy nhiên, "cơn lốc" của cơ chế thị trường và sự tiện lợi (nhưng vô hồn) của đồ nhựa, đồ gia dụng công nghiệp đã đẩy những sản phẩm tre truyền thống vào thế yếu. Người thợ trẻ bỏ nghề đi tìm sinh kế mới, những nghệ nhân già yếu dần rồi về với đất. Cái nghề "ăn cơm đứng" cực nhọc này dường như không còn đủ sức hấp dẫn trước nhịp sống hối hả của đô thị hóa.
3. Ông Nguyễn Văn Rân – "Người giữ hồn" duy nhất ở Thanh Tú
Giữa bối cảnh đìu hiu ấy, tại khối phố An Thanh, vẫn còn một bóng dáng gầy gò nhưng rắn rỏi, ngày ngày miệt mài bên những thân tre óng ả. Đó là ông Nguyễn Văn Rân. Ở tuổi mà người ta chọn nghỉ ngơi, ông vẫn chọn gắn bó với con dao, chiếc đục.
Ông không chỉ làm nghề vì sinh kế, mà làm vì một chữ "Tâm" với tổ nghề. Như lời thơ Nguyễn Duy mà bạn đã trích dẫn:
"Tre xanh không đứng khuất mình bóng râm"
Ông Rân chính là hiện thân của sự kiên cường đó. Ông không khuất phục trước sự mai một. Hằng năm, cứ mỗi dịp 26/3, người ta lại thấy ông tỉ mẩn dựng những cổng trại tre uy nghi, vững chãi cho học sinh. Những ngôi chùa Phật giáo tại Đà Nẵng và các vùng lân cận cũng thường tìm đến ông để đặt những món đồ trang trí tinh xảo, mang đậm hơi thở thiền môn. Khách hàng đặt gì ông làm nấy, từ những món đồ nhỏ nhất đến những công trình mỹ thuật phức tạp, tất cả đều được thổi hồn bởi đôi bàn tay khéo léo và một nhãn quan đậm chất "chân quê".
4. Giá trị của sự kiên trì trong kỷ nguyên số
Đầu năm 2026, khi chúng ta nói về trí tuệ nhân tạo, về thực tế ảo, thì sự hiện diện của ông Rân tại làng Thanh Tú như một "nốt lặng" quý giá. Ông là người giữ lửa, giữ lại cái tinh túy của một làng nghề từng là mạch máu kinh tế của vùng An Thắng.
Sản phẩm của ông Rân không chỉ là tre, đó là:
Sự cần cù: Kết tinh từ hàng ngàn nhát dao, đường đục tỉ mỉ.
Sự thích nghi: Biến tấu từ vật dụng sinh hoạt sang đồ trang trí mỹ nghệ cao cấp.
Giá trị tinh thần: Nhắc nhớ thế hệ trẻ về nguồn cội, về một thời "tre bao nhiêu rễ bấy nhiêu cần cù".
5. Lời kết: Cần một cánh tay nối dài
Câu chuyện về ông Nguyễn Văn Rân – người duy nhất còn trụ lại với nghề tre ở An Thanh – là một lời nhắc nhở sâu sắc về việc bảo tồn di sản. Một mình ông có thể giữ lửa, nhưng để ngọn lửa ấy bùng cháy thành một làng nghề rực rỡ như xưa, cần lắm sự quan tâm của cộng đồng và các cấp chính quyền.
Cây tre vẫn sẽ hát ru lá cành, nhưng liệu tiếng "hát" ấy có còn được vang lên qua bàn tay con người hay chỉ còn là tiếng gió xạc xào trong hoài niệm? Mong rằng tâm huyết của người nghệ nhân cuối cùng tại An Thanh sẽ tìm được những người kế tục, để "kỷ nghệ tre" không chỉ dừng lại ở một danh xưng trong sử sách.
